ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਇਨਸਾਫ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ → ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੂਰਖ, ਅਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਇਆਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਇਆਣੇ/ਅਗਿਆਨੀ/ਮੂਰਖ (ਮਨੁੱਖ) ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਦੋਸਤੀ ਕਦੇ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਵਰਤੋਂ ਵਿਉਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਉਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। → ਮੂਰਖ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਬੇਅਸਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੋਂ ਬਦਲ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਕਦੋਂ ਧੋਖਾ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਵਾਕ:
ਨਾਲਿ ਇਆਣੇ ਦੋਸਤੀ ਵਡਾਰੂ ਸਿਉ ਨੇਹੁ ॥ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰਿ ਲੀਕ ਜਿਉ ਤਿਸ ਦਾ ਥਾਉ ਨ ਥੇਹੁ ॥੪॥
ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਕੋਈ ਖ਼ੁਦ ਆਪ ਨਿਰਣਾ ਕਰ ਕੇ ਵੇਖ ਲਵੇ। ਕਿਸੇ ਭਾਂਡੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਦੂਸਰੀ ਵਸਤੂ ਤਾਂ ਹੀ ਸਮਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਸ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪਈ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਭਾਵ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੂਰਖਤਾ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਭਰੀ ਪਈ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂ ਅਕਲ ਨਹੀਂ ਸਮਾ ਸਕਦੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮੂਰਖਤਾ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਦੋਸਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਤਲ ‘ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਪੈਸੇ, ਰੁਤਬੇ ਜਾਂ ਉਮਰ ਨਾਲ ਮਾਪਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਸਾਨੂੰ ਅਸਲ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਦੋਸਤੀ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ → ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰ, ਸਨੇਹ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣੇ, ਪਰ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ 80 ਸਾਲ ਦੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ 5 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ।
- ਇੱਕ ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿਆਣਾ → ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ।
- ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਧੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ → ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ।
- ਇੱਕ ਲੋਭੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ → ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ।
ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇ/ਸੰਬੰਧ ਵਕਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਸੰਤ ਮਸਕੀਨ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ: ਇੱਕ ਸੱਜਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ। ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ —
“ਗਿਆਨੀ ਜੀ, ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਬਾਰ–ਬਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹੋ ਕਿ ਦੋਸਤੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਤਲ ‘ਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਸੁਦਾਮਾ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਕਿਵੇਂ? ਇਕ ਮੁਫ਼ਲਿਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੂਜਾ ਦੁਆਰਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ! ਇਕ ਵਕਤ ਦਾ ਅਵਤਾਰ, ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।”
ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ — “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬਾਹਰੋਂ ਵੇਖੋਗੇ, ਤਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਇਹ ਦੋਸਤੀ ਮੇਲ ਨਾ ਖਾਂਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੁੱਟੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਗਰੀਬ। ਪਰ ਅਸਲ ਦੋਸਤੀ ਬਾਹਰਲੇ ਤਲ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਸੁਦਾਮਾ ਦੋਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਸਨ। ਜਿਹੜਾ ਗਿਆਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਸੀ, ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਸੁਦਾਮਾ ਕੋਲ ਵੀ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਖੁਦ ਕਿਹਾ ਸੀ: “ਸੁਦਾਮਾ, ਗਿਆਨ, ਸੋਚ ਤੇ ਸਮਝ ਦੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਹੈਂ।”
ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸੁਦਾਮੇ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਹਿਜਤਾ ਵੱਖਰੀ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸੀ, ਸੁਦਾਮਾ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ‘ਤੇ ਸੀ।
ਅਸਲੀ ਬਰਾਬਰੀ ਇਹੀ ਹੈ — ਦਿਲਾਂ ਦੀ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ, ਗਿਆਨ ਦੀ।
ਬਾਹਰੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਦੋਸਤੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਤਲ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ–ਸੁਦਾਮਾ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਨੂੰ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਨ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।”
ਹੋ ਸਕਦਾ ਤੁਸੀਂ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਹੋਵੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੋਸਤੀ ਲਈ ਬਰਾਬਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੁਦਾਮਾ ਵਰਗੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜਾ ਬੇਹੱਦ ਗਰੀਬ। ਇਹ ਇੱਕ ਦੋਹਰਾਪਣ (contradiction) ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਉਲਝਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ “ਬਰਾਬਰੀ” ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ:
1. ਬਾਹਰੀ ਤਲ (ਅਮੀਰੀ, ਉਮਰ, ਰੁਤਬਾ)
ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਅਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਇੱਕੋ ਜਿੰਨਾ ਪੈਸਾ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਇੱਕੋ ਉਮਰ ਦਾ ਹੋਣਾ। ਪਰ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਦੋਸਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸੇ ‘ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੈਸਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਦੋਸਤੀ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ “ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਲਕੀਰ” ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਜੋ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਦਿਖਦੀ ਹੈ ਪਰ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
2. ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਲ (ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਗਿਆਨ, ਚਰਿੱਤਰ)
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੁਦਾਮਾ ਇਸ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਦੋਵਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਪ੍ਰੇਮ ਸੀ। ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਚੰਗੇ ਦੋਸਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ, ਇੱਕ ਸੰਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੋਰ ਕਦੇ “ਦੋਸਤ” ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
