ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਰਾਹ (Unique Path) ਦਿਮਾਗ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ, ਟੈਨਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ, ਜਾਂ ਘਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਲਾਹਾਂ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ।
ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਕਾਰਨ ਹੈ:
ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ (Attention) ਕਦੇ ਵੀ ਐਵੇਂ ਹੀ ਫਾਲਤੂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਜੁੰਗ (Jung) ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਤੁਹਾਡੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਭਵਿੱਖ (Future Self) ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ (Psychology) ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ (Spirituality) ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਪਾ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਧਿਆਨ ਕੋਈ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ (Ignore) ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਹੈ।
ਸੰਕੇਤ (Signs): Jung ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਅਚੇਤ ਮਨ (Unconscious Mind) ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਅਸਲੀ ਸਮਰੱਥਾ (Potential) ਕੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਹਾਲੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਧਿਆਨ’ ਅਤੇ ‘ਦਿਲਚਸਪੀ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰੇ ਘੱਲਦਾ ਹੈ।
ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਮਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਲਈ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਬਹੁਤ ਚਲਾਕ ਹੈ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹ ਰਾਹ ਲੱਭਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਖ਼ਤਰਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰੇ, ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਾਜ “ਸੈੱਟ ਹੋਣਾ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਹਾਡਾ ਅਸਲੀ ਰਾਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰ ਹੋਂਦ (Presence) ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਤੁਹਾਡੇ ‘ਧਿਆਨ’ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ‘ਇਕਾਗਰਤਾ’ (Concentration) ਅਤੇ ‘ਧਿਆਨ’ (Attention) ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਊਰਜਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ:
ਇਕਾਗਰਤਾ (Concentration) ਇੱਕ ਜੰਗ (mental effort) ਹੈ: ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਕੰਧ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ ‘ਤੇ ਫੋਕਸ ਕਰ ਸਕੀਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਿੱਚਾਅ ਹੈ, ਇੱਕ ਥਕਾਵਟ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ “ਲੜਾਈ” ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਹੀ ਲੜਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾ ਬਿਠਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
ਧਿਆਨ (Attention) ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਾਹ (Flow) ਹੈ: ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਿਮਾਗ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਕਾਗਰਤਾ ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਸਾਨੂੰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਇੱਕ ਸਫਲ ਡਾਕਟਰ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਹੁਦਾ)। ਪਰ ਧਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ ਦੇਖੋ:
ਇੱਕ ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਹਟੋ। ਭੁੱਲ ਜਾਓ ਕਿ ਲੋਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਬੱਸ ਖੁਦ ਨੂੰ ਦੇਖੋ:
1. ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਹਲੇ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
2. ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਥਕਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਊਰਜਾ (Energy) ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?
3. ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਪੈਸਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ?
4. ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਜਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜਾਂ ਕਿਹੜਾ ਮਾਹੌਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਠੀਕ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?
5. ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਜਵਾਬ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਬਿਨਾਂ ਥੱਕੇ?
6. ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਅੰਦਰਲਾ ਵਿਰੋਧ (Conditioning):
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਠਦੀ ਹੈ—ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਆਵਾਜ਼। ਇਹ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਆ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਇੰਨੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਮਝ ਬੈਠਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਸ ‘ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਰੋਧ’ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ:
ਇਹ ਸਾਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜੰਮੇ ਸੀ, ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ “ਪੈਸਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇਗਾ” ਜਾਂ “ਲੋਕ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ।” ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ—ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਡਰਾਂ ਦੁਆਰਾ। ਇਹ ਸਾਡਾ ‘ਸੁਭਾਅ’ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (Conditioning) ਹੈ। ਜਦਕਿ ‘ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ’ ਉਹ ਤਣਾਅ (Stress) ਅਤੇ ਬੋਝ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਸੋਚਣ ‘ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਮਾਜ ਮੁਤਾਬਕ ਨਾ ਚੱਲੇ ਤਾਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸਹਿਜ ਧਿਆਨ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁੱਟਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ “ਸਹੀ” ਹੈ। ਪਰ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖਾਲੀਪਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਡਿਗਰੀ, ਪੈਸਾ ਜਾਂ ਤਾਰੀਫ਼ ਭਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਹੀ ਖਾਲੀਪਨ ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਦਾਸੀ (Depression) ਬਣ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨਸਾਨ ਜਿਉਂਦਾ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵਗਣ ਦਿਓ:
ਸਾਡਾ ਰਸਤਾ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਚੀਜ਼ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚ ਰਹੀ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਧਿਆਨ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ (Life) ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਬੋਝ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਕਤ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਇਤਫ਼ਾਕ (Synchronicities) ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋ।
ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵਗਣ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਰਸਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਹਰ ਇੱਕ ਕਦਮ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣਦਾ ਜਾਵੇਗਾ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨੋਖਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹੈ।